Y Doãn

Thân thiện

Y Doãn cày ruộng ở đất Sằn.

Định nghĩa

1. Danh từ riêng:
   • Tên một nhân vật lịch sử Trung Quốc thời nhà Thương: Y Doãn là một hiền thần, khai quốc công thần của triều đại nhà Thương, có công giúp vua Thành Thang diệt nhà Hạ.
   • Biểu tượng của bề tôi trung thành, có tài trị quốc và dám can gián vua: Ông được xem là hình mẫu của một trung thần, luôn đặt trách nhiệm với thiên hạ lên hàng đầu, thậm chí tạm thời phế truất vua để vua tu tỉnh.

Ví dụ sử dụng

• Danh từ riêng:
  • Y Doãn là một trong những hiền thần nổi tiếng nhất thời cổ đại Trung Quốc.
  • Câu chuyện Y Doãn phế truất Thái Giáp để vua tự sửa mình là một giai thoại nổi tiếng.
  • Sử sách ca ngợi Y Doãn vì lòng trung thành và tài năng phò tá vua.

Các cách sử dụng nâng cao

• "Tấm lòng Y Doãn": dùng để ví với lòng trung thành, tận tụy vì đất nước, vì vua của bề tôi.

  • Vị tướng ấy một lòng phò vua giúp nước, thật đáng gọi là có tấm lòng Y Doãn.

• "Làm Y Doãn": (cách nói ẩn dụ, ít dùng) chỉ hành động của bề tôi tạm thay quyền vua để cứu vãn tình thế, với mục đích chính đáng.

  • Trong cơn nguy biến, ông ấy đành phải "làm Y Doãn" một phen để ổn định triều chính.

Biến thể và từ liên quan

• A Hành: Tên chức quan mà Y Doãn đảm nhiệm dưới triều Thương.
• Hiền thần: Danh từ chung chỉ những bề tôi hiền tài, đức độ.
• Trung thần: Danh từ chung chỉ những bề tôi hết lòng trung thành.

Từ đồng nghĩa/Gần nghĩa

• Khải tâm (ít dùng): Người mở mang tâm trí cho vua (ý chỉ vai trò giáo dục, dạy dỗ của Y Doãn với Thái Giáp).
• Phụ chính đại thần: Vị đại thần phụ giúp việc chính sự, đặc biệt khi vua còn nhỏ hoặc chưa đủ năng lực.

Điển tích/Thành ngữ liên quan

• "Y Doãn phế Thái Giáp": Điển tích kể về việc Y Doãn phế truất vua Thái Giáp để vua tự hối cải ở nơi lưu đày, sau đó lại rước về phục vị. Thường dùng để nói về sự trung thành vì đại cục, dám làm những việc khó khăn vì lợi ích lâu dài của quốc gia.
• "Thang hữu thiên hạ tuyển ư chúng, Y Doãn": Câu trong Luận Ngữ, ý nói vua Thang được thiên hạ vì biết chọn người hiền tài từ trong dân chúng như Y Doãn, khiến kẻ tiểu nhân phải tránh xa.

Học thuật

1. Người đời Thương, giữ chức A Hành. Khi chưa làm quan, ông từng cày ruộng ở đất Sằn (Sằn dã)
2. Y Doãn tên Chí, cày ruộng ở đất Hữu Sằn. Vua Thành Thang nhà Thương 3 lần cho người đưa hậu lễ đến mời, Y Doãn mới ra giúp. ông có công to giúp vua Thành Thang đánh Kiệt diệt nhà Hạ, dựng nghiệp nhà Thương nên được tôn giữ chức A Hành. ông luôn tự xem mình có trách nhiệm gánh vác việc thiên hạ. Khi vua Thang mất, cháu đích tôn là Thái Giáp lên nối ngôi. Y Doãn làm ra những lời khuyên, răn vua nên tu sửa, theo pháp chế vua Thang. Nhưng Thái Giáp sau 3 năm làm vua vẫn tỏ ra bạo ngược vô đạo. Y Doãn bèn bắt đày ra đất Đồng Cung rồi tự mình nhiếp chính. Thái Giáp ở Đồng cung 3 năm hối lỗi, lo điều thiện. Y Doãn bèn rước về làm vua
3. Luận Ngữ: "Thang hữu thiên hạ tuyển ư ch Y Doãn, bất nhân giã viễn." (Thành Thang được thiên hạ, chọn trong dân chúng mà cử Y Doãn, bọn người xấu phải lánh xa.)